ورمي کمپوست
«ورمي کمپوست»
نوعي کود آلي است که در اثر مصرف و عبور از دستگاه گوارش گونه هايي از کرم هاي
خاکي و دفع اين مواد حاصل مي شود.
اين مواد هنگام
عبور از بدن کرم به مخاط دستگاه گوارش (موکوس)، ويتامين ها و آنزيم ها آغشته مي
شود و در نهايت به عنوان يک کود آلي غني شده و بسيار مفيد براي ساختمان و بهبود
عناصر غذايي خاک، توليد و مصرف مي شود. بنابراين ورمي کمپوست(Wormicompost)
عبارت است از فضولات کرم به همراه درصدي از مواد آلي و غذايي، بستر و لاشه
کرم ها. ورمي کمپوست ماده اي شبيه پيت(peat)است که به خوبي
تغيير شکل يافته و ساختار، تخلخل، تهويه، زه کشي و ظرفيت نگهداري رطوبت آن در حد
عالي است. بيش از ۲۷۰۰ گونه کرم خاکي وجود دارد که در طبيعت با
فعاليت بيولوژيک خود موجب افزايش حاصل خيزي خاک و بهبود ساختمان و بافت آن مي
شود، همچنين افزايش محصول، توليد مکمل غذايي براي خوراک دام و آبزيان و توليد
مواد اوليه صنايع بهداشتي و آرايشي را ناشي مي شود.
4.5 ميليارد کيلو
کود شيميايي!
سوال مهم اين
است که چرا کارشناسان کشاورزي استفاده از ورمي کمپوست را موجب قطع وابستگي به
صنايع شيميايي خارجي و نسخه نجات کشاورزي مي دانند؟
بررسي ها نشان
مي دهد که مصرف کود شيميايي در سال به رقم 4.5 ميليارد کيلو رسيده که از اين
مقدار بيش از ۵۰ درصد از واردات مواد اوليه تشکيل و برخي از اين کودها به صورت
کامل از بازارهاي خارجي تامين مي شود که وابستگي کامل کشاورزي ايران به اين
بازارها را موجب شده است. گزارش هاي مرکز آمار ايران حاکي است در سال ۱۳۸۵ معادل
يک ميليون تن کود سوپر فسفات از هندوستان و چين وارد شده و مصرف اين مقدار حيرت
آور کود شيميايي مشکلات زيست محيطي بي سابقه اي را رقم زده که کارشناسان آن را
فاجعه خاموش ناميدند.
بخش ديگري از
کودهاي شيميايي مصرف داخل از صنايع پايين دستي پتروشيمي توليد مي شود که عملاً
به جاي توليد مواد پتروشيمي صادراتي به کود شيميايي تبديل و مصرف آن موجب افت
کيفيت بافت خاک کشاورزي مي شود.
محمود بيرجندي
کارشناس ارشد کشاورزي و مدرس خاک شناسي دانشگاه آزاد بيرجند با اشاره به تاثير
منفي استفاده از کودهاي شيميايي بر عرصه هاي کشاورزي به گزارشگر ما مي گويد:
متاسفانه مصرف کود شيميايي در ايران کاملاً بي رويه است و کشاورزان تصور مي کنند
مصرف زياد کود موجب توليد بيشتر مي شود. اين فرضيه شايد در سال اول باعث بالا
رفتن مقدار توليد شود اما قطعاً در سال هاي آينده افت شديد توليد را در پي خواهد
داشت و علاوه بر آن بر بافت خاک و حاصل خيزي آن به شدت اثر منفي خواهد گذاشت ضمن
آن که ميکرو ارگانيزم هاي مفيد خاک و ارگان هاي زنده بستر در سطح و عمق را به
شدت کاهش مي دهد و لايه زاياي خاک را نابود مي کند.
بيرجندي تاکيد
مي کند: کود شيميايي بايد به عنوان کود مکمل استفاده شود و در بسياري از منابع
توصيه شده که به همراه کود حيواني به ميزان ۵۰ درصد مصرف شود.
اين کارشناس
آزاد شدن برخي عناصر سنگين در خاک و نيتراته شدن سفره هاي زيرزميني آب را فقط
بخشي از عوارض مصرف بي رويه کودهاي شيميايي مي داند و مي افزايد: مصرف کود
«سولفات مضاعف پتاسيم منيزيم معدني»، اوره با پوشش گوگردي محتواي روي(SCU+Zn)، سولفات
پتاسيم(SOP)، بيوگوگرد آلي گرانوله، فسفات آمونيوم (MAP,DAP) و اوره موجب مي
شود که بخشي از اين عناصر جذب محصولات کشاورزي شود و عوارض گوارشي براي مصرف
کننده به دنبال داشته باشد و بخش ديگري از اين کودها در طبيعت رها مي شود و محيط
زيست را آلوده مي کند.
وي استفاده از
کودهاي بيولوژيک و کودهاي آلي را بهترين راه برون رفت از اين شرايط خطرناک مي
داند و مي افزايد: هم اکنون جايگزين کودهاي شيميايي در دنيا معرفي شده و فرآوري
توليد کودهاي آلي (از ضايعات شهرداري و کشاورزي) نيز در کشور وجود دارد که
هيچ گونه وابستگي به خارج ندارد و مي توان با توليد آن در داخل کشور زمين هاي
کشاورزي را غني کنيم.
توسعه صنعت
گلخانه
يکي از اقلام
وارداتي صنعت گلخانه در ايران واردات پيت از کشورهاي آسيايي نظير کره جنوبي،
مالزي و تانزانياست. پيت به عنوان بستر خاکي گلخانه ها استفاده مي شود به طوري
که با تزريق مواد آلي و مغذي به پيت بستري شبيه خاک براي گلخانه فراهم مي شود.
ساليانه حدود ۲
هزار تن پيت از خارج از کشور وارد شده واين مقدار قابل توجه پس از استفاده در
گلخانه ها با کود شيميايي غني مي شود و مورد استفاده صنعت گلخانه در ايران قرار
مي گيرددر حالي که مي توان با توسعه توليد ورمي کمپوست در کشور براي هميشه از
واردات پيت و کود شيميايي بي نياز شد.
محمدرضا اوحدي
گلخانه دار وراميني که دربخشي از گلخانه خود با ورمي کمپوست به توليد محصولات
کشاورزي مشغول است در اين باره به گزارشگر ما مي گويد: توليد محصول (گل و سبزي
جات نظير خيار و گوجه فرنگي گلخانه اي) کاملاً توجيه اقتصادي دارد زيرا يک کيسه
۵۰ پيت حدود ۲۵ دلار هزينه دارد که هيچ گونه مواد غذايي ندارد و بايد با کود
شيميايي تغذيه شود تا قابليت پرورش گل و گياه داشته باشد در حالي که يک کيلو
ورمي کمپوست حدود500تومان و غني از مواد غذايي براي گياه است و هيچ گونه عوارضي
هم ندارد ضمن اين که تا چند دوره مي توان از ورمي کمپوست استفاده کرد وهزينه اي
نيز به کشاورز تحميل نمي کند.
وي يکي از
عوامل محدودکننده توسعه کشت هاي گلخانه اي را وابستگي اين صنعت به خارج دانسته و
مي افزايد: در صورتي که ورمي کمپوست به توليد انبوه برسد شاهد توسعه صنعت گلخانه
در کشور خواهيم بود و محصولات با کيفيت تري را روانه بازار خواهيم کرد.
مواد اوليه
صنعت لوازم بهداشتي
مواد اوليه
صنعت توليد مواد آرايشي و بهداشتي از فرآورده هاي بيولوژيکي انسان و دام تامين
مي شود که هزينه هاي سنگيني را بر توليدکنندگان تحميل مي کند اما به تازگي
توليدکنندگان اين محصولات دريافته اند که انواع کرم هاي خاکي که در فرآيند توليد
ورمي کمپوست به توليد کودهاي آلي مي پردازند، مي توانند بهترين جايگزين فرآورده
هاي بيولوژيک انساني در فرآيند توليد محصولات آرايشي و بهداشتي باشند و توجيه
اقتصادي نيز در قيمت تمام شده محصول دارند.
توسعه صنعت
خوراک دام
«کرم هاي مازاد
در صنعت ورمي کمپوست به عنوان بخشي از جيره طيور در توليد دان مورد استفاده قرار
مي گيرد زيرا کرم خوراک طبيعي مرغ نيز است.» اين جمله را مهندس صبور مدير امور
زراعت جهاد کشاورزي خراسان رضوي به خراسان مي گويد و مي افزايد: به راحتي مي
توان بخشي از پروتئين مورد استفاده در جيره طيور را از مازاد ورمي کمپوست تامين
کرد و اکنون در صنعت خوراک دام و طيور از ورمي کمپوست به عنوان بالابرنده
پروتئين جيره استفاده مي شود.
وي با تاکيد بر
اين که منابع پروتئيني جيره طيور موجب وابستگي به خارج و عامل محدودکننده صنعت
خوراک دام است مي افزايد: پروتئين بافت سلولي «ورمي» جايگزين قابل اطميناني براي
منبع پروتئيني در جيره طيور است.
اشتغال زايي
اگرچه صنعت
ورمي کمپوست در ابتداي راه است و برآورد دقيقي از ميزان توليد آن در کشور وجود
ندارد اما تعداد فزاينده واحدهاي توليدکننده اين محصول بيولوژيک و همچنين راه
اندازي واحدهاي کوچک آن در دامداري ها نشان مي دهد که ورمي کمپوست به سرعت در
حال گسترش بوده و فرصت هاي شغلي بي شماري را فراهم کرده است.
يک توليدکننده
ورمي کمپوست در فريمان به خراسان مي گويد: به دليل اين که پسماندهاي دامداري ها
به عنوان مواد اوليه توليد اين محصول ارزشمند است بنابراين بسياري از دامداري ها
با احداث يک واحد کوچک توليدي در مجاورت دامداري به توليد اين محصول روي آورده
اند و ميزان توليد در بعضي از واحدها به حدي است که محصول توليدي را به قيمت هر
کيلو ۴۰۰۰ ريال به کشورهاي ترکمنستان و آذربايجان صادر مي کنند.
وي راه اندازي
واحدهاي صنعتي توليد ورمي کمپوست را موجب ايجاد فرصت هاي شغلي مي داند و مي گويد:
به دليل اين که تمامي مواد اوليه اين صنعت در داخل توليد مي شود احداث واحدهاي
توليد اين محصول به سرعت در حال افزايش است و واحدهاي آموزشي فني و حرفه اي نيز
با داير کردن کلاس هاي آموزشي توليد ورمي کمپوست به گسترش اين صنعت اقدام کرده
اند و در نهايت به اقتصاد خانوارهاي روستايي کمک مي کنند.
مشوق هاي دولتي
صنعت ورمي
کمپوست به دليل نوپا بودن نيازمند حمايت هاي دولتي است تا فرآيند توليد، مصرف و
صادرات آن مديريت شود. دکتر جهانگير پرهمت معاون وزير جهاد کشاورزي و رئيس
سازمان ترويج، آموزش وتحقيقات کشاورزي در اين باره به گزارشگر ما مي گويد: براي
به حداقل رساندن تجمع رسوبات کودهاي شيميايي در محصولات کشاورزي و محيط زيست،
منابع آب و ساير موجودات زنده چاره اي نداريم که رويکرد استفاده از کود را به
سوي کودهاي آلي و زيستي تغيير دهيم و اين در واقع خط مشي و سياست وزارت جهاد کشاورزي
به شمار مي رود.
پرهمت ادامه
داد: اتخاذ سياست هاي حمايتي از توليدکنندگان کودهاي آلي و زيستي، بازگرداندن
مواد آلي به خاک از طريق توسعه توليد کودهاي کمپوست و ورمي کمپوست از پسماندهاي
فسادپذير خانگي و کشاورزي و ايجاد نظام نظارت بر توليد، توزيع و فرآوري محصولات
کشاورزي گواهي شده(سالم و ارگانيک که مستلزم به کارگيري گسترده از کودهاي آلي و
زيستي است) از راهکارهاي وزارت جهاد کشاورزي در اين زمينه است.
معاون وزير
جهاد کشاورزي استفاده از کودهاي زيستي را يکي از پايه هاي اساسي کشاورزي پايدار
مي داند و مي گويد: در حقيقت مواد آلي (کاه، کلش و بقاياي گياهي، کود حيواني،
کمپوست و کود سبز) فرآورده هاي طبيعي و بي خطري است که يکي از پايه هاي اساسي
کشاورزي پايدار راتشکيل مي دهد به طوري که محققان از مديريت مطلوب ماده آلي در
خاک به عنوان قلب کشاورزي پايدار نام مي برند و آن چه مسلم است، بدون افزايش
کودهاي شيميايي نيز مي توان حاصل خيزي خاک را افزايش داد.
«بخشنده» معاون
بهبود توليدات گياهي وزارت جهاد کشاورزي به گزارشگر ما مي گويد: صندوق توسعه
کشاورزي براي حمايت اعتباري از توليدکنندگان کودهاي آلي اعلام آمادگي کرده
واميدواريم با توسعه مصرف اين کودها به توليد محصولات سالم و ارگانيک از عرصه
هاي توليد محصولات کشاورزي دست يابيم.
به هر حال به
نظر مي رسد اکنون که ديدگاه اقتصاد مقاومتي بر استفاده از توان داخلي متمرکز و
توليد محصولات کشاورزي به واردات کودهاي شيميايي وابسته شده است.